Hoe je dagelijks meehelpt om Grote Klimaatproblemen op te lossen zonder een burnout te krijgen  

Hoe krijgen we een Duurzame Beweging op gang? Wat doen we, als we het aan het eind van de dag toch gewoon Druk hebben?

Ruth Pasternak, projectleider onderwijs bij SME, is net begonnen met haar nieuwe baan waarin ze onder andere in het Eco-Schoolsteam zit. Hiervoor werkte zij als docent Nederlands op o.a. het Canisius College en NSG Groenewoud (een Eco-School die de Bronzen Vlag haalde afgelopen juni) in Nijmegen. Ze stelt zich graag voor in deze blog, door de inhoud in te gaan. Ze vraagt zich in deze blog af: hoe kunnen wij in onze kleine rol op scholen, als docent, als leerling en jongere of duurzame organisatie van waarde zijn in de grote duurzaamheidskwestie?

Foto 1: Ruth Pasternak in haar klaslokaal waar ze vorig jaar nog Nederlands gaf op het Canisius College

Een duurzame baan

Wow, een nieuwe baan, super leuk, ik mag helpen om duurzaamheid een vaste plek te geven in het onderwijs. Ik ontvang lof en geïnteresseerde vragen van vrienden en collega’s van mijn oud-collega-docenten van de middelbare school waar ik tot de zomer werkte. Ik voel de uitdagingen. Grote en kleine.

Leerlingen willen actie!?

Waarom ben ik hier begonnen? Ik vroeg me oprecht af als docent Nederlands: hoe kan je leerlingen niet meer achteloos de verpakking van een sauzijnenbroodje op straat laten gooien tijdens de pauzegang naar de Coop. Dat pubers – met name de bovenbouwklassen – het allesbehalve stoer vinden om afval te scheiden. Dat je als docent door werkdruk überhaupt al blij bent als je elke les uit het methodeboek kunt draaien. Brugpiepers kun je nog wel enthousiasmeren, maar ja: die komen dan ook net van de basisschool en slurpen alles op. Dat is ook zo voorbij als de hormonen in klas 2 door het lichaam gieren. Hoe krijg je genoeg leerlingen gemotiveerd om mee te doen aan duurzaamheidsacties? Leerlingen willen die actie, maar leerlingen hebben, als je ze aan het eind van de les vraagt om deelname, toch ook gewoon vaak druk. Druk.

De boel niet voor je uitschuiven

Ik krijg het gevoel alsof ik de wereld in mijn nieuwe baan daadwerkelijk kan veranderen. Maar ik heb al gauw door in week 3 dat ook ik mijn tijd heel goed moet bewaken. Dat er beperkingen zijn. Dat, nou ja. Ik hoor mezelf en ik denk één ding: laat ik mijn eigen daadkracht niet wegredeneren. Laat ik nou niet een doodgeslagen, hardwerkende volwassene zijn die de dingen die er echt toe doen voor zich uit schuift onder het mom van: ik heb het zo druk. Ik ben slaaf van mijn eigen taken. Nee, laat ik dat niet doen en er echt voor gaan. Inhoudelijk.

Moeite doen voor iets wat van waarde is

De dichter Lucebert zei ooit: "Alles van waarde is weerloos." Een citaat dat past bij onze aarde. De aarde kan niet terugschreeuwen naar de mensen dat haar ijskappen smelten of dat ze veel te veel plastic in haar oceaan heeft zitten. Maar ze is wel van waarde. Als ik aan Lucebert zou mogen toevoegen: "En alles wat weerloos en waardevol is, heeft een Stem en een Beweging nodig die haar kracht en schoonheid laat zien." Dan kies je niet voor de makkelijkste weg. Klopt. Maar wel voor een zinnige weg. Uitdageingen aangaan heeft zin. Je neemt moeite, houdt vol, omdat het de moeite waard is. Omdat je voelt dat dit echt van belang is.

Iets kleins is iets groots

Hoe zit dat dan met tijd? Ik denk terug aan mijn vorige baan als docent. Die heb je dus niet. Maar gelukkig kun je met iets kleins al zinvol (van waarde) zijn. Er zijn veel organisaties die gratis kant-en-klaar lesmateriaal beschikbaar stellen. En dat communiceert Eco-Schools naar de docent. Hup, zo, direct te gebruiken. Bijvoorbeeld één lesje over duurzaamheid, klimaatstakingen geven. Of biodiversiteit. Dat je als docent in één pauzesurveillance ziet dat ook een zeventienjarige puber plastic afval in de gepimpte groene bak gooit. Dat je een leerling die van de supermarkt komt, wél het zakje chips in de prullenbak ziet doen. Dat een leerling bij het vak Nederlands ‘geen fossiele brandstoffen meer in ons vervoer’ als onderwerp kiest. En dat het betoog dan heel goed is en dat de leerling zegt: “Hier wil ik meer mee gaan doen.” Dat er een brugklasser voorzichtig vertelt dat ze graag een moestuin aan school wil starten. Of het uiteindelijk lukt en blijvend effect heeft is de vraag, maar als je het niet blijft proberen, aanmoedigen, weet je zeker dat het niks wordt. Als ik meteen zeg: ik heb verplichtingen, taken, uren die ik moet bewaken, kan ik net zo goed meteen stoppen met ‘helpen om duurzaamheid een plek te geven in het onderwijs.’ Toch?

Ontwikkelen als je het druk hebt

Als samenleving staan we voor grote uitdagingen. De VN heeft daar de SDG’s (sustainable development goals), oftewel: duurzame ontwikkelingsdoelen voor opgesteld. Ik heb nog niet het gevoel dat iedere docent, PO of VO, deze doelen vol overtuiging met leerlingen deelt, in lessen, in verhalen, in opdrachten. Ik snap dat. Echt. We hebben het druk. Het is lastig, want vaak nog best vaag wat je dan kan.

De vurigheid van de jeugd

Kun je al die uitdagingen (eigenlijk zijn het gewoon Serieuze Problemen) dan weer op het bordje van de docent leggen? Nee. Niet altijd. Vaak niet. Docenten hebben het druk. Maar dan echt. Werken in onderwijs betekent vaak: hard je best doen om je hoofd boven water houden. Gelukkig zijn er ook de leerlingen (en docenten ook, gelukkig 😊), met meer ‘mentale ruimte’. Met de felheid, vurigheid, rebellie die zo eigen is aan kind, puber zijn. Want dwars zijn en vol voor een idee gaan, hoort bij de leeftijd.

Een stuk verder komen doe je samen

Ik voel dat eigenlijk alle kleine en grote beetjes helpen. Dat we alleen samen, met ieder een beetje aandeel, een Verandering en een Beweging kunnen zijn. Ik geloof dat een uitdaging en verandering ideeën en initiatief van alle niveaus vraagt. Een stukje van de duurzame bedrijven. Een stukje van gemeenten. Een stukje van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, en natuurlijk een stukje van elk ander ministerie. Een stukje van docenten (maar maak het klein, niet te zwaar, de actualiteit zoals hittestress of afnemend aantal bijen en de gevolgen ervan bespreken in de klas is al heel wat!). En vooral: een stuk van de leerlingen.

Gewoon Doen

Zullen wij de jonge generatie handvatten geven voor wat ons allemaal te boven gaat? Zullen we dat wel echt DOEN? Zullen we net zo onze schouders er onder steken als bij coronamaatregelen? Die urgentie voelen? Want de wereld zit te wachten op ideeën, samenwerking, actie, vuur. Als je een uitdaging aangaat, is dat niet de makkelijkste weg. Maar je gaat die weg omdat de aarde de moeite waard is. Ons dierbaar is. Of het uiteindelijk lukt is de vraag, maar als je het niet blijft proberen (en aanmoedigen, in je rol als docent, overheid, bedrijf), weet je zeker dat het niks wordt. Laten we met zijn allen dagelijks uitdagingen aangaan - Problemen tackelen klinkt nog beter - en daadwerkelijk Duurzaam Doen.

Doe ook mee en behaal de Groene Vlag!