Op veel scholen is duurzaamheid al zichtbaar, bijvoorbeeld met een moestuin, een zwerfafvalactie of het scheiden van afval. Waardevolle initiatieven die leerlingen laten zien hoe zij kunnen bijdragen aan een duurzamere wereld. Toch staan deze activiteiten vaak los van de lessen of zijn ze afhankelijk van een enthousiaste docent. Daarom nemen Eco-Schools hun curriculum onder de loep. Door in kaart te brengen waar duurzame thema's al terugkomen én waar nog kansen liggen, ontstaat een compleet beeld van het onderwijs. Vaak blijkt dat er al veel meer gebeurt dan collega's van elkaar weten. Van daaruit kan de school werken aan een samenhangend curriculum, waarin leerlingen gedurende hun hele schoolloopbaan leren over thema's als natuur, water, mensen, spullen en energie.
In dit artikel laten drie scholen (PO, VO en Internationaal) zien hoe zij de curriculuminventarisatie hebben aangepakt en welke verbeterstappen zij zetten. Hun aanpak verschilt, maar ze hebben één doel gemeen: duurzaamheid niet zien als iets dat je er af en toe bij doet, maar als een vanzelfsprekend onderdeel van het onderwijs.
Van inventarisatie tot een lessenserie over het thema water
(ODS de Starter, PO)
Ter voorbereiding sprak de Eco-Schoolscoördinator met de bouwcoördinatoren en een Eco-Schoolscoördinator van een andere school binnen de koepel. Daar ontstond het idee om tijdens een werkoverleg met alle leerkrachten van groep 1 t/m 8 samen de curriculuminventarisatie in te vullen. Daarna vulde het Eco-Team van leerlingen het overzicht aan met hun eigen ervaringen uit de klassen.
De inventarisatie maakte zichtbaar dat duurzaamheid terugkomt in sommige lessen (ook vanuit methodes), maar ook in de dagelijkse praktijk. Daarnaast zien zij het ook in de dagelijkse schoolpraktijk. Denk aan de jaarlijkse zwerfafvalactie, het gezonde traktatiebeleid, hergebruik van materialen en de deurhanger die leerlingen eraan herinnert om lampen en het digibord uit te zetten en de deur te sluiten. Deze voor de leerlingen herkenbare voorbeelden kunnen worden aangehaald tijdens lessen over bijvoorbeeld afval, voedsel, spullen en energie.
Het team kwam erachter dat het thema water nog weinig aandacht krijgt. Jaarlijks bedenken de leerkrachten van "de Starter" 3 ateliers waarbij de kinderen vanuit een thema groeps- èn vakoverstijgend werken. Volgend jaar zal het thema water centraal komen te staan.
Leerlingenparticipatie en een doorlopende duurzame leerlijn
(Bonhoeffercollege, VO)
De leerlingen uit het Eco-Team stelden een online vragenlijst op om in kaart te brengen hoe duurzame thema's terugkomen in het onderwijs. Niet alleen docenten, maar ook niet-onderwijzend personeel, zoals roostermakers, conciërges, receptiemedewerkers en bibliotheekmedewerkers, vulden de vragenlijst in.
Vervolgens presenteerden de leerlingen de resultaten aan de onderwijsteams en deelden zij deze met alle medewerkers via een video. Als vervolg gingen zij in gesprek met de vaksecties waar volgens de inventarisatie nog kansen lagen om duurzaamheid sterker in het curriculum te verankeren.
Twee docenten trekken op dit moment de ontwikkeling van een duurzame leerlijn. Het doel is om leerlingen in vier leerjaren te laten werken aan onderzoekende opdrachten in samenwerking met organisaties uit de omgeving. Daarbij komen thema's als biodiversiteit, klimaatadaptatie en energietransitie aan bod. Ook wordt gezocht naar verbindingen met vakken waarin duurzaamheid minder voor de hand ligt, zoals de talen. Daarnaast werkt de school aan het verder inbedden van actief burgerschap in het onderwijs, passend bij de nieuwe kerndoelen. Een mooi voorbeeld hiervan is de actualiteiten dag voor alle leerlingen uit klas 4.
Gezamenlijke verantwoordelijkheid en leerlingen voor de klas
(Salto I-St@rt, internationale school)
Bij Salto I-St@rt vulden de leerkrachten de curriculuminventarisatie gezamenlijk in via een gedeeld werkdocument. Hierdoor werd het een gezamenlijke verantwoordelijkheid: collega's konden niet alleen hun eigen input toevoegen, maar deden tegelijkertijd inspiratie op uit elkaars voorbeelden. Het document is bovendien bedoeld als een levend overzicht dat ook in de toekomst kan worden aangevuld en verder ontwikkeld.
Uit de inventarisatie bleek dat zowel docenten als leerlingen meer aandacht wilden besteden aan het thema afval. Het Eco-Team stelde daarom voor om in alle klassen een presentatie te geven over afval en recyclen. De volgende stap is om te onderzoeken hoe dit onderwerp een vaste plek kan krijgen in het curriculum. De school merkt op dat leerlingen regelmatig naar het Eco-Team komen met nieuwe ideeën of leuke opmerkingen. En dat blijft niet onopgemerkt! Ze vertelden over hun acties in een interview voor het Salto Magazine.
De school merkt bovendien dat duurzaamheid in het onderwijs (curriculum) en duurzame keuzes in het schoolgebouw (gebouw en bedrijfsvoering) hand in hand gaan. Door wat leerlingen leren te verbinden met wat zij dagelijks op school zien en ervaren, wordt duurzaamheid tastbaar.
Wat leren we van deze scholen?
Hoewel de aanpak per school verschilt, laten ze alle drie zien dat een curriculuminventarisatie niet het eindpunt is, maar juist het begin van een duurzame ontwikkeling van het onderwijs. Deze lessen kun je meenemen als je zelf ook aan de slag gaat met duurzaamheid in het curriculum:
- Maak het niet te groot. In een teamoverleg of met een korte online vragenlijst kun je in korte tijd al een beeld krijgen. Vaak gebeurt er al veel, maar wordt dat nu zichtbaar en brengt het gesprekken op gang over wat er goed gaat en waar nog kansen liggen. Pak niet alle kansen tegelijk, maar werk in kleine en haalbare stappen.
- Betrek leerlingen niet alleen bij praktische duurzame acties, maar ook bij het onderwijs. Zij kunnen je goed vertellen welke thema’s zij belangrijk vinden en of de manier waarop de les is opgezet aansprekend is. In het VO kunnen zij ook een actieve rol spelen in de curriculuminventarisatie en communicatie.
- Vaak zijn er al veel jaarlijkse acties. Leg in het curriculum vast hoe de jaarlijkse acties plaatsvinden, zodat deze niet afhankelijk zijn van een specifieke docent.
- Op school worden regelmatig duurzame keuzes gemaakt in het schoolgebouw en de bedrijfsvoering. Dat geeft het goede voorbeeld en is heel waardevol. Tegelijkertijd is dit niet het primaire onderwijs. Wel biedt het de kans om lessen over verwante thema’s te verrijken met herkenbare voorbeelden en duurzaamheid tastbaar te maken in de praktijk.
Benieuwd hoe duurzaamheid aansluit bij de nieuwe kerndoelen?
Bekijk dan deze analyse voor het PO en deze voor het VO van de aanknopingspunten voor duurzaamheid in de nieuwe kerndoelen. Voor het PO zijn er ook deze visuals met lesinspiratie aansluitend bij duurzame thema’s in de kerndoelen.
Kun je hulp gebruiken bij het werken aan van natuur- en duurzaamheid in het onderwijs? Neem dan contact op met een NDE-organisatie bij jou in de buurt en bekijk het trainingsaanbod voor scholen van SME.